Soomaaliya ma u diyaarsan tahay doorasho qof iyo cod ah?

“Soomaaliya uma baahna oo keliya sanduuq codbixin, waxay u baahan tahay muwaadin rumeysan in codkiisu wax beddeli karo.”

Soomaaliya waxay mar kale taagan tahay marxalad muhiim u ah mustaqbalka siyaasadeed ee dalka. Doodda ku saabsan hirgelinta nidaamka doorasho ee qof iyo cod ma aha oo keliya arrin la xiriirta sanduuq codbixin, kaar codbixiye ama maalinta doorashada, waa dood taabanaysa qaabka awoodda siyaasadeed loo helo, cidda bixisa sharciyadda hoggaanka iyo halka uu muwaadinka Soomaaliyeed kaga jiro go’aaminta mustaqbalka dalkiisa.

Muddo dheer, Soomaaliya waxay ku soo dhaqmeysay doorashooyin dadban oo ku dhisan nidaamka awood qaybsiga beelaha, gaar ahaan habka 4.5 inkasta oo nidaamkaasi marxalado kala duwan dalka ka caawiyay in la dhiso hay’ado dowladeed xilli aysan suuragal ahayn doorasho dadweyne oo ballaaran, haddana wuxuu sidoo kale meesha ka saaray awooddii muwaadinka caadiga ah uu si toos ah ugu dooran lahaa qofka matalaya.

Maanta, marka la hadal hayo qof iyo cod, su’aasha ugu weyn ma aha oo keliya; Soomaaliya ma u baahan tahay doorasho toos ah? Jawaabta su’aashaas dad badan waxay u badan tahay Haa. Su’aasha culus waxay tahay; Soomaaliya ma diyaarisay shuruudihii siyaasadeed, sharci, amni iyo farsamo ee qof iyo cod dhab ah lagu qaban lahaa?

Soomaaliya maxay muhiim ugu tahay doorasho qof iyo cod?

Muhiimadda koowaad ee qof iyo cod waa in awoodda lagu soo celiyo muwaadinka, Siyaasiga doonaya kursi waa inuu markaas taageero ka raadsadaa dadweynaha uu doonayo inuu matalo, halkii masiirkiisa siyaasadeed uu ku xirnaan lahaa tiro kooban oo ergooyin, odayaal ama kooxo siyaasadeed ah.

Tani waxay beddeli kartaa xiriirka ka dhexeeya shacabka iyo siyaasiyiinta. Marka codka muwaadinku go’aaminayo mustaqbalka siyaasiga, musharraxu wuxuu yeelanayaa sabab weyn oo uu shacabka ugu bandhigo waxqabadkiisa, barnaamijkiisa siyaasadeed iyo waxa uu qaban doono haddii la doorto.

Muwaadinka wuxuu helayaa awood uu ku abaalmariyo hoggaamiye waxqabad leh ama meesha uga saaro mid uu ku qanci waayo, taasi waa mid ka mid ah tiirarka ugu muhiimsan ee dimuqraadiyadda, laakiin magaca ‘qof iyo cod’ kaligiis ma dhallinayo dimuqraadiyad.

Doorasho keliya dimuqraadiyad ma noqoto

Waxaa muhiim ah inaan kala saarno qabashada doorasho iyo jiritaanka doorasho xor iyo xalaal ah. Waxaa suuragal ah in sanduuqyo codbixin la dhigo, dadna safaf dhaadheer galaan, haddana nidaamka doorashadu uusan noqon mid si buuxda loogu kalsoonaan karo.

Doorasho dhab ah waxay u baahan tahay in muwaadinku si xor ah u codeyn karo; musharraxiintu si macquul ah u tartami karaan, guddiga doorashadu yeesho kalsooni, diiwaangelinta codbixiyeyaashu noqoto mid lagu kalsoonaan karo, codadka si hufan loo tiriyo, cabashooyinkana lagu xalliyo hannaan sharci ah.

Waxaa intaas dheer in natiijada doorashada ay tahay mid dhinacyadu diyaar u yihiin inay ku kala baxaan. Haddii qofka guuleysta oo keliya uu aqbalo doorashada, halka qofka laga guuleysto uu nidaamka oo dhan diido, waxaa weli taagan mushkilad siyaasadeed oo weyn.

Heshiiska siyaasadeed ayaa ka horreeya sanduuqa

Soomaaliya waa dal federaal ah, sidaas darteed, hirgelinta doorasho qaran oo qof iyo cod ah ma noqon karto arrin farsamo oo keliya. Waxay u baahan tahay heshiis siyaasadeed oo ballaaran. Dowladda Federaalka, dowlad-goboleedyada, xisbiyada iyo ururrada siyaasadda, mucaaradka iyo qaybaha kale ee saamileyda siyaasadeed waa inay ugu yaraan ku heshiiyaan xeerarka aasaasiga ah ee tartanka.

Doorashada ugu wanaagsan ma aha mid dowladda keliya ay ku qanacsan tahay, mana aha mid mucaaradka keliya ay doonayaan, waa mid dhammaan dhinacyadu oggol yihiin xeerarka lagu tartamayo, xitaa haddii aysan hubin cidda guuleysan doonta.

Haddii qof iyo cod la hirgeliyo iyada oo qayb weyn oo siyaasiyiinta Soomaaliyeed dareemayaan in nidaamka ay leedahay dowladda ama loogu talagalay in dhinac gaar ahi faa’iido ka helo, waxaa dhaawacmaya kalsoonida doorashada ka hor inta aan codka ugu horreeyayba sanduuqa lagu ridin. Taasina waa meesha ay muhiimadda heshiiska siyaasadeed ka muuqato.

Caqabadda amniga oo aan la iska indho tiri karin

Qaybo ka mid ah dalka waxaa weli ka jira xaalado amni oo adag, taas oo dhalineysa su’aal kale, sidee loo xaqiijin karaa in muwaadiniinta xaqa u leh codbixinta ay si ammaan ah uga qeybqaataan doorashada?

Haddii deegaanada qaar codbixin laga qaban karo, kuwa kalena aysan suuragal ka ahayn, waa in la helaa hannaan cad oo looga hortagayo in muwaadiniin Soomaaliyeed ay xuquuqdooda siyaasadeed ku waayaan meesha ay ku nool yihiin.

Amniga doorashaduna kuma koobna ilaalinta goobta codbixinta. Waxaa sidoo kale muhiim ah badbaadada musharraxiinta, shaqaalaha doorashada, goobaha ololaha, codbixiyeyaasha iyo gaadiidka lagu qaadayo agabka doorashada. Sidaas darteed, qof iyo cod Soomaaliya ka dhaca wuxuu u baahan yahay qorshe amni oo la jaanqaadaya xaaladda dhabta ah ee dalka.

Qabiilka ma baabi’in doonaa nidaamka doorasho ee qof iyo cod?

Waxaa mararka qaar la aaminsan yahay in marka Soomaaliya qof iyo cod u gudubto ay meesha ka baxayso siyaasadda qabiilka, balse sidaas uma fududa! Qof iyo cod wuxuu yareyn karaa awoodda nidaamka 4.5, laakiin ma baabi’inayo saameynta qabiilka hal maalin gudaheed.

Haddii xisbiyada siyaasadeed ay iyaguna ku dhismaan isla qaabkii beelaha, musharraxiintuna taageerada ku raadsadaan qabiil halkii ay barnaamij siyaasadeed ku raadsan lahaayeen, waxaa dhici karta inaan magaca nidaamka beddelno laakiin dhaqankii siyaasadeed uu sidii hore sii ahaado.

Isbeddelka dhabta ahi wuxuu yimaadaa marka qofka codbixiyaha ahi isweydiiyo: Muxuu musharraxani ii qabanayaa? Waa maxay barnaamijkiisa? Sidee ayuu u maamuli doonaa dhaqaalaha? Maxay tahay siyaasaddiisa waxbarashada, caafimaadka, shaqo-abuurka iyo amniga? Markaas ayay siyaasadda Soomaalidu si dhab ah uga gudbi kartaa tartanka aqoonsiga una gudbi kartaa tartanka fikradaha iyo waxqabadka.

Lama sugi karo Soomaaliya ‘dhammeystiran’

Caqabadaha jira ayaa xillgaan loo adeegsan karin marmarsiiyo lagu sii joogteeyo doorasho dadban muddo aan dhammaad lahayn.Waxaa laga yaabaa inaan Soomaaliya waligeed gaarin maalin ay dhammaan xaaladaha siyaasadeed, amni iyo dhaqaale boqolkiiba boqol diyaar yihiin.

Dalalka dimuqraadiyadda dhisaya waxay nidaamyadooda ku horumariyaan tallaabooyin, khaladaad, sixid iyo waayo-aragnimo, Soomaaliyana sidaas ayay u baahan tahay.

Waxaa suuragal ah in qof iyo cod laga bilaabo meelaha ay duruufuhu saamaxayaan, lagana barto casharrada kasoo baxa, iyadoo mar kasta la ballaarinayo awoodda muwaadiniinta ee doorashada hoggaankooda. Laakiin tallaabo kasta waa inay qayb ka noqotaa qorshe qaran oo la fahmi karo, halkii ay noqon lahayd go’aan siyaasadeed oo ku xiran xilli ama maamul gaar ah.

Dowladda waxaa saaran masuuliyad ka weyn qabashada doorashada

Dowlad kasta oo hirgelineysa doorasho qof iyo cod waxaa saaran masuuliyad gaar ah, iyada oo laga doonaya in shacabka iyo tartamayaasha siyaasadeed ku qancisa in doorashadu aysan ahayn mashruuc ay dowladda talada haysa leedahay.

Guddiga doorashada, nidaamka diiwaangelinta, xeerarka ololaha, tirinta codadka iyo habka cabashooyinka waa inay noqdaan kuwo abuura kalsooni. Sababtoo ah dowladda talada haysa lafteedu waxay noqon kartaa dhinac daneynaya natiijada doorashada.

Maxay tahay mas’uuliyada saaran Mucaaradka?

Mas’uuliyadda hirgelinta doorasho lagu kalsoonaan karo kuma koobna dowladda oo keliya. Sida dowladda looga filayo inay abuurto jawi siyaasadeed, sharci iyo amni oo suurtagelinaya doorasho xor iyo xalaal ah, ayaa sidoo kale mucaaradka laga filayaa inuu qaato kaalintiisa siyaasadeed.

Mucaaradka waxaa laga doonayaa inuu si cad u qeexo aragtidiisa iyo waxa uu beddel uga soo jeedinayo hannaanka uu diiddan yahay. Haddii nidaam ama habraac doorasho la dhaliilayo, waa in la soo bandhigaa xalal cad oo ka jawaabaya su’aalaha muhiimka ah: Sidee ayay doorashadu u qabsoomi kartaa? Maxaa u baahan in la saxo? Maxay yihiin qodobbada ay suuragalka tahay in lagu heshiiyo?

Siyaasaddu kuma dhisna diidmo keliya; waxay ku dhisan tahay soo bandhigidda aragti iyo waddo kale oo lagu gaari karo ujeeddada la wada leeyahay. Dhaliil wax ku ool ahi waa mid ay la socoto talo iyo xal la taaban karo.

Sidoo kale, haddii dowladda laga filayo tanaasul iyo dabacsanaan siyaasadeed, mucaaradkana waxaa laga doonayaa inuu muujiyo diyaar u ahaanshaha wada hadal iyo heshiis. Dimuqraadiyaddu waxay ku xoogaysataa is-afgarad iyo isu tanaasul, ma aha in dhinac kastaa ku adkaysto dhammaan waxa uu doonayo.

Gunaanad

Nidaamka doorasho dadban wuxuu dalka u soo adeegay marxalad gaar ah, laakiin ma noqon karo mustaqbalka joogtada ah ee siyaasadda Soomaaliya. Jiil Soomaaliyeed oo dhan ma sii ahaan karo dad daawanaya siyaasiyiin iyaga oo aan fursad toos ah u helin inay doortaan ama meesha ka saaraan.

Soomaaliya uma baahna oo keliya doorasho dhacda, waxay u baahan tahay doorasho lagu kalsoonaan karo. Uma baahna oo keliya sanduuq codbixin, waxay u baahan tahay muwaadin rumeysan in codkiisu wax beddeli karo.

Uma baahna oo keliya musharraxiin, waxay u baahan tahay tartan siyaasadeed oo furan. Uma baahna oo keliya qof guuleysta, waxay u baahan tahay nidaam uu qofka laga guuleystay ku kalsoonaan karo inuu mar kale si xor ah u tartami karo. Taasi waa farqiga u dhexeeya doorasho la qabtay iyo dimuqraadiyad la dhisay.

Ugu dambeyntii Qof iyo cod waa himilo muhiim u ah Soomaaliya, waana tallaabo dalka ka caawin karta inuu ka gudbo nidaam siyaasadeed oo muddo dheer muwaadinka ka fogeynayay go’aanka ugu muhiimsan ee dowladnimada, cidda hoggaamineysa.

_________________________________________________________________

W/Q: Cabdifitaax Xasan Aadan (Durdur), oo ah Wariye ka faalooda arrimaha Siyaasadda ku dhawaad 15 sanno

Gmail: Wdurdur@gmail.com

Afeef: Maqaalkan & kuwa kale ee ku soo baxa bogga Aragtida dadweynuhu waxa ay gaar u yihiin Qoraaga sheekada kamana turjumayaan Aragtida Mustaqbal Media