{"id":109499,"date":"2026-04-27T14:18:38","date_gmt":"2026-04-27T13:18:38","guid":{"rendered":"https:\/\/mustaqbalmedia.net\/so\/?p=109499"},"modified":"2026-04-27T14:21:52","modified_gmt":"2026-04-27T13:21:52","slug":"duni-bilaa-xeer-ah-ku-tumashada-xeerarka-caalamiga-ah-ee-qarniga-21aad","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mustaqbalmedia.net\/so\/duni-bilaa-xeer-ah-ku-tumashada-xeerarka-caalamiga-ah-ee-qarniga-21aad\/","title":{"rendered":"Duni Bilaa Xeer ah: Ku tumashada xeerarka Caalamiga ah ee Qarniga 21aad."},"content":{"rendered":"

\u00a0<\/em><\/strong>Gogoldhig <\/em><\/strong><\/h2>\n

T<\/em><\/strong>aariikh ahaan, bulshooyinkii hore waxay ku tiirsanaayeen xeerar aan qorneyn oo ku saleysan qiyam wadajir ah, caqiidooyin diimeed, iyo baahiyo nololeed si loo ilaaliyo kala dambaynta loona xalliyo khilaafaadka. Waxaa bulshooyinkaas ragaadiyay Cadaalad darro, eex, musuq iyo kutakrifal awoodeed, taas oo ka dhalatay ku dhaqankii xeerkii duurjoogta.\u00a0 Muddo ka dib, nidaamyadan aan rasmiga ahayn \u201cInformal Systems\u201d waxay isu beddeleen shuruuc Qoran oo nidaamsan oo saldhig u noqday dowladnimada casriga ah. Si kastaba ha ahaatee, xaaladda Guud ee Dunida waxaa ka muuqata leexasho halis ah: hoos u dhac ku yimid talinta sharciga (Rule Of Law) iyo kororka \u00a0isticmaalka awoodda iyo xoogga, taas oo u dhabo xaartay in\u00a0 aan la ixtiraamin xeerarkii iyo heshiisyadii\u00a0 la dhexdhigay dowladaha kadib dagaalkii labaad ee dunida.<\/p>\n

Iyadoo la eegayo dhacdooyinka siyaasadeed iyo dagaallada casriga ah ee manta jira, daraasaddani waxay muujinaysaa sida ay u taag beeleen xeerarkii caalamiga ah, ixtiraam la\u2019aanta madaxbannaanida dowladaha, iyo ku tiirsanaanta xoogga, taas oo la micno ah in loo weecday Qadiimiga \u201cxeerkii duurjoogta\u201d. Ugu dambayn, daraasaddu waxay ku doodaysaa in haddii aan la xoojin hay\u2019adaha caalamiga ah lana hirgelin isla xisaabtan dhab ah, Cadaaladana la horkeenin Dagaal oogeyaasha, in nidaamka caalamiga ahi iyo Hay`adda Qaramada Midooway ee 71 jirka ahi ayna sii jiri Karin.<\/p>\n

\u00a0<\/em><\/strong>Hordhac <\/em><\/strong><\/h2>\n

Marka aynu dib u raad raacno raadka taariikheed ee dadyowgii hore, waxaa lawada ogyahay in waqtiyadii hore \u201cPrimitive Age\u201d ayna jirin xeerar iyo nidaam kala haga bulshooyinka, waxaa waagaasi caan ahaa wax la yiraahdo\u00a0 Xeerka duur-joogta ama kaynta (law of the jungle). Marka aad maqasho xeerka Duur-joogta waxaa hubaal ah in maskaxdaadu ay kusoo dhaadhacayso dulucda iyo ujeedka magaca xeerka. xeerkaas\u00a0 wuxuu ahaa nidaam hore oo dug ah oo lagu maamuli jiray bulshooyinkii hore, halkaas oo Xeerarka lagu go`aamin jiray\u00a0 xoog iyo awood. caddaaladduna badanaa waxay ahayd mid ku saleysan aragti shaqsiyeed oo ku xiran awoodda iyo rabitaanka kuwa talada haya. Dadka ama kooxaha ugu xooggan ayaa guuleysan jiray, halka kuwa tabarta yar lagu tuman jiray oo aynaan lahaan jirin wax xuquuq ah ama tixgalin ah. Noocan sharciga ahi ma lahayn qaab-dhismeed cad iyo ilaalin xuquuqda qofka, wuxuuna si gaar ah diiradda u saarayay danaha kuwa awoodda haysta ee hogaamiyaayaasha ama boqorada isugu yeera.[1]<\/a><\/p>\n

Madaama dadyowgu uu farcamayay isla markaasna ay sii xoogaysanayeen is dhexgalka bulshada, waxaa lagama maarmaan noqotay in si xeeladaysan looga talaabsado xeerka duurjoogta oo ay bulshooyinku is tuseen in xeerkani uusan ahayn mid dad iyo duunyo lagu dhaqi karo oo uusan sii jiri Karin muddo fog.[2]<\/a><\/p>\n

Soo ifbixidii xeerarka<\/strong><\/h2>\n

Bulshooyinkii hore ee Mesopotamia waxay qaadeen dhabihii u horeeyay ee dhanka xadaaaradda, waxayna\u00a0 soo kordhiyeen oo ay horseed u noqdeen ilbaxnimo casri ah, waxay samaysteen xeerar iyo dowladnimo lagu maamulo laguna mideeyo deegaanada ay degaan. Xamuuraabi oo ahaa boqorkii Baabiliyiinta ayaa sanadkii (1792\u20131750\u00a0bce) qoray xeer ka kooban 282 Qodob, Inkasta oo xeerkiisu uusan ahayn kii ugu horreeyay, haddana wuxuu ahaa kii ugu casrisanaa\u00a0 isla markaasna\u00a0 si cad loo qeexay, wuxuuna saameyn ku yeeshay sharciyada iyo dhaqammada kale ee dadyowga dunida.\u00a0 xeerkaas oo inta badan ka hadlayay\u00a0 hantida, guurka, ganacsiga, tuugnimada iyo dambiyada kale, wuxuu sharcigu ibo fur u ahaa ka gudubka xeerarka duurjoogta oo ragaadiyay bulshooyinkii hore isla markaasna sababay dagaalo, cadaalad darro iyo khilaaf joogto ah, looba gudbo Xeerar qoran \u201cWriten Laws\u201d oo heshiis bulsho ah.[3]<\/a><\/p>\n

Sidoo kale, Roomaaniyiintii hore waxay ahaayeen hormuudka dhabta ah ee soo ifbaxa sharciga. Waxay abuureen nidaam sharci oo aad u horumarsan oo ku dhisan caqli iyo nidaam. Roomaaniyiintu waxay soo saareen (Law of the Twelve Tables)<\/strong>, sharcigaas wuxuu ahaa sharci hore oo si kooban u nidaaminayay arrimaha aasaasiga ah ee bulshada sida habka maxkamadaha, xuquuqda muwaadiniinta, qoyska, hantida iyo dhaxalka, iyo dambiyada iyo ciqaabtooda. Ujeeddadiisu waxay ahayd in sharciyada la caddeeyo oo la wada ogaado si loo helo caddaalad iyo sinnaan, loogana hortago eex iyo ku takri-fal awood sida \u201cqofku waa dembi-laawe ilaa dembigiisa la caddeeyo\u201d<\/strong> iyo fikradda ah in sharcigu ku dhisnaado caqli iyo caddaalad.[4]<\/a> Horumarka xeerarka wuu sii hormarayay sanadba sanadkii ka dambeeyay, waxaana sii xoogaystay dimuqraadiyadda iyo heshiiska bulshada \u201cSocial Contract\u201d oo ay hormuud ka ahaayeen Bulshooyinkii hore ee giriigant Greece\u201d.<\/p>\n

Qarnigii 20aad.<\/strong><\/h2>\n

Kadib horumarkii laga gaaray curinta iyo ku dhaqanka xeerarka, isla markaasna xadaaradii ay fiday, aadanahuna uu ku talaabsaday hal abuuro casri ah, waxaa biladway in dib loo milicsado xeerkii duurjoogta oo xeerarkii la ikhtiraacay la tixgalin waayo. Qarnigii 20aad, waxaa dhacay dhacdooyin uur ku taalo ah, waxaa godob loo gaystay sharafka iyo nolosha dadyow badan, waana qarni ay dhaceen labadii dagaal ee ugu wuxuushsanaa ugu dhiig daadinta badneed abid, qarnigani wuxuu ku suntanyahay qarnigii sida ba`an loo isticmaalay xeerkii duurjoogta oo quwadihii waawaynaa ay waxba isu reeban kuwii yaryaraana aan waxba loo reeban, midba midkii uu ka xoog badnaa uu qalanayay.<\/p>\n

Bishii Luulyo-1914, waxaa laga talaabsaday xeerarkii iyo anshaxii wada noolaanshaha, waxaana\u00a0 dhacay mid kamid ah dhacdooyinkii ugu saamaynta xumaaa abdi kaas oo ay birta isu soofeeysteen quwadihii ku loolamayay xooga iyo awoodda yurub iyo daafaha caalamka, waxaana qarxay dagaalkii koowaad ee Aduunka oo sida lawada ogyahay galaaftay naf, maal iyo deegaan intaba. Tirada guud ee khasaaraha milatari iyo rayid ee \u00a0Dagaalkii 1aad ee Dunida waxaa lagu qiyaasaa inta u dhaxaysa 15 ilaa 22 milyan oo dhimasho ah, iyo ku dhowaad 21 milyan oo askar dhaawac ah, taasoo ka dhigaysa mid ka mid ah dagaalladii ugu dhimashada badnaa taariikhda aadanaha.[5]<\/a> Tirada guud ee dhimashada waxaa ku jira 9 ilaa 11 milyan oo askar ah. Dhimashada rayidka ahna waxay ahayd qiyaastii 6 ilaa 13 milyan. Isbahaysigii Triple Entente (oo sidoo kale loo yaqaan Allies) wuxuu waayay ku dhowaad 6 milyan oo askar ah, halka Central Powers ay lumiyeen ku dhowaad 4 milyan. Ugu yaraan 2 milyan ayaa u dhintay cudurro, halka 6 milyan la waayay oo loo maleynayo inay dhinteen.[6]<\/a><\/p>\n

Kadib markii uu dagaalkii Koowaad ee dunida uu sitaagay mudadaasna \u00a0loo yaqaanay \u201cinter war period\u201d waxaa lagalay saddex marxalad oo dagaalkaasi uu saamayn kulahaa; Mida koowaad, bulshooyinkii dagaalku uu saameeyay\u00a0 waxay garawsadeen dhibaatooyin culus oo ka dhashay dagaalkaas oo isugu jira khasaaraha bini\u2019aadmi iyo burburka dhaqaale, gaar ahaan Yurub, halkaas oo dalalku ay bilaabeen dib-u-dhis iyo dadaallo lagu soo celinayay dhaqaalihii burburay, isla markaana ay jireen wadahadallo adag oo ku saabsan magdhowga dagaalka iyo heshiisyadii nabadeed sida \u201cTreaty of Versailles<\/strong>\u201d.[7]<\/a><\/p>\n

Marxaladdii labaad, waxay ahayd waqti koboc dhaqaale iyo xasilooni siyaasadeed, taasoo keentay kororka isticmaalka iyo madadaalada, gaar ahaan magaalooyinka waaweyn, xilli loo yaqaan \u201cRoaring Twenties,\u201d balse horumarkan ayaa si lama filaan ah u joogsaday kadib burburkii suuqa saamiyada ee \u201cStock Market Crash\u201d oo sababay qalalaase dhaqaale oo caalami ah. Marxaladdii saddexaadna waxaa lagalay dhibaato dhaqaale, taasoo dhalisay in dowlado badan ay qaataan siyaasad ilaalin dhaqaale \u201cProtectionst Ecnomies\u201d iyo faragelin toos ah, iyadoo isla waqtigaas ay soo baxayeen nidaamyo xagjir ah sida Nazi-ga Jarmalka, kuwaas oo ugu dambeyn horseeday qaraxii Dagaal kale oo Caalami ah.[8]<\/a><\/p>\n

Nasiib darro, 20 sano kadib dagaalkii 1aad ee dunida oo lagu wada joogay hehsiisyo kooban oo uu kamid ah Heshiiskii Versailles;\u00a0 Heshiiskii saint-german; heshiiskii trianon; heshiiskii Neuilly iyo kuwo kaleba iyo sidoo kale aasaaskii hay`addii nabadaynta Caalamka ee\u00a0 Legue of Nations intaba kuma guulaysan in Caalamka ay kusoo celiyaan nabad waarta iyo kala dambyan isla markaasna la curiyo xeerar cusub oo nabadgalyeed iyo sarrayn sharci \u201cRule Of Law\u201d.<\/p>\n

Intaas kadib waxaa mar kale qarxay Musiibo wayn oo aduunka marna\u00a0 uuna soo marin, waxaana mar kale la isu soofaystay mindiyaha, waxaana wacad lagu maray in la qasho shucuub iyo dadyow badan oo aan waxba galabsan. Dagaalkii labaad ee dunida \u201cworld war II\u201d wuxuu ahaa dagaalkii ugu dhimashada badnaa taariikhda. Waxaa lagu qiyaasaa in guud ahaan 60 ilaa 75 milyan oo qof ay ku dhinteen, oo ay ku jiraan kuwa u dhintay sababo la xiriira macaluul, gaajo, iyo cudurro.[9]<\/a> <\/strong>Tani waxay ka dhigan tahay qiyaastii 3% tiradii dadka dunida oo lagu qiyaasay 2.3 bilyan sanadkii 1940. Dhimashada si toos ah uga dhalatay dagaalka (oo ay ku jiraan askar iyo rayid) waxaa lagu qiyaasaa 50 ilaa 56 milyan, halka 19 ilaa 28 milyan oo kale ay u dhinteen cudurro iyo macaluul la xiriirta dagaalka.Dhimashada rayidka waxay gaartay 50 ilaa 55 milyan, halka dhimashada askarta ay u dhexeyso 21 ilaa 25 milyan, oo ay ku jiraan ku dhowaad 5 milyan oo maxaabiis dagaal ah oo ku dhintay xabsiyada.[10]<\/strong><\/a><\/p>\n

Waxaa xusid mudan,\u00a0 inta musiibadii dagaalkii labaad ee dunida uu socday Japan waxay la kulantay musiibo aan horay loo arag, kadib markii uu Maraykanku ku tuuray hubka wax gumaada ee \u00a0nukliyeerka magaalooyinka Hiroshima iyo Nagasaki bishii Agoosto 1945. Qaraxyada hubka wax gumaada ee Nukliyeerka \u00a0ayaa sababay dhimasho fara badan.[11]<\/strong><\/a> \u00a0<\/strong>\u00a0Hiroshima waxaa ku dhintay Qiyaastii 70,000\u201380,000, halka tirada guud ee dhimashadu gaartay ku dhowaad 140,000 dhammaadka sanadka 1945, sababo la xiriira dhaawacyo iyo shucaac \u201cRadiation-ka\u201d. Sidoo kale, Nagasaki waxaa ku dhintay Qiyaastii 40,000 qof, halka tirada guud ee dhimashadu kor ugu kacday ilaa ku dhowaad 70,000 dhammaadka 1945.[12]<\/a><\/p>\n

waxaana dhacdadan loo arkaa mid tusaale u ah kolka laga talaabsado xeerarka iyo heshiisyada caalamiga ah isla markaasna la xooro anshaxa iyo bani-aadanimada, dhimashada xadi intaas la eg oo dadyow ah waa wax caqliga ka baxsan.<\/p>\n

Kadib markii la isku baaba`ay oo la sababsaday gawricidda ku dhowaad boqol Milyan oo dadyoow ah, la curyaamiyay dhaqaalihii iyo waxsoosaarkii wadamada, lana tuuray xeerarkii u yiilay wadamada iyo shucuubta, waxaa soo yeeray qaylo-dhaan iyo qoomameeyn, wadan walbana\u00a0 waxaa u yiilay tacsi iyo baroor-diiq, maxaa yeelay, in ka badan maalaayiin maydad ah oo dadkiisa ah ayaa u yiilay, lana curyaamiyay cududiisa militari iyo dhaqaalihii wadanka. Waxaa la isla gartay in la baraarugo oo la miyirsado dagaalkana lajoojiyo oo murugtadii dhacday laga wada hadlo, isla markaasna quwadihii is hayay mid kasta uu gadaal u gurto iskuna dayeen in qof kastaayi uu miyir yeesho laguna soo laabto miiska wadahadalka iyo xeerka.<\/p>\n

Dib u yagleeliddii xeerarka Iyo Heshiisyada Caalamiga ee Casriga \u00a0ah<\/strong><\/h3>\n

Markii Dagaalkii 2aad ee dunida uu dhamaaday sanadkii 1945, dalalku waxay la daal dhacayeen burbur iyo daal dagaal, duniduna waxay u oomanayd nabad lagu hilmaamo burburkii iyo uurkutaaladii ka dhashay dagaaladii 1aad iyo 2aad-ba. Dagaalkaas ayaa muujiyay baahida degdegga ah ee loo qabo nidaamyo sharci iyo heshiisyo\u00a0 caalami ah oo ilaalin kara nabadda, amniga, iyo xuquuqda aadanaha. Intaas kadib, Wakiillo ka kala socday 50 dal ayaa isugu yimid shirkii Qaramada Midooway \u201cUnited Nations Conference on International Organization\u201d ee ka qabsoomay San Francisco, California, intii u dhaxaysay 25 April ilaa 26 Juun 1945. Labadii bilood ee xigay, waxay si wadajir ah u diyaariyeen, una saxiixeen Axdiga Qaramada Midoobay, kaasoo dhidibada u taagay urur cusub oo caalami ah lehna yididiilo nabadeed iyadoo rajo weyn laga qabay ka hortagga dagaalo kale oo dunida naafeeya.[13]<\/a><\/p>\n

Isla waqtigaas waxaa la bilaabay heshiisyo iyo mabaadi\u2019 cusub oo qeexaya sida dalalku u dhaqmi karaan, lagana hortago dagaallo mustaqbalka, iyadoo la adkeeyay mamnuucidda adeegsiga xoogga \u201cUse Of Force\u201d iyo kor u qaadista isla xisaabtanka caalamiga ah. sidaas darteed sanadka 1945 wuxuu noqday bilowgii dib u curashada Nidaam Sharciyeedyada iyo heshiisyada caalamiga ah, waxaana hoosta lagu xariiqay heshiisyo waawayn oo ay kamid ahaayeen:<\/p>\n